Język krymskotatarski
| Qırımtatar tili, Qırım tili | |
| Obszar | Krym, Turcja, Uzbekistan, Rumunia |
| Liczba mówiących | ~ 500 tys. |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki uralo-ałtajskie Języki ałtajskie Języki tureckie Oguzyjskie/ kipczackie Język krymskotatarski |
| Pismo | łacińskie, cyrylica |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | - |
| ISO 639-2 | crh |
| SIL | CRH |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Język krymskotatarski (Qırımtatar tili, Qırımtatarca) albo język krymski (Qırım tili, Qırımca) - język Tatarów Krymskich, tradycyjnie zaliczany w skład podgrupy kipczacko-połowieckiej kipczackiej grupy języków tureckich.
Spis treści |
[edytuj] Liczebność i rozkład geograficzny
Językiem krymskotatarskim posługuje się na co dzień około 350 tysięcy osób, w tym około 250 tysięcy na Krymie. W dalszej kolejności mówiący tym językiem zamieszkują Turcję i Azję Środkową, głównie Uzbekistan. Istotną diasporą tego języka są również posługujący się nim mieszkańcy Rumunii i Bułgarii - łącznie nie więcej niż 30 tysięcy.
[edytuj] Dialekty
Każda z trzech grup etnicznych Tatarów Krymskich posiada własny dialekt. Dlatego dla języka krymskotatarskiego wyróżnia się następujące dialekty:
- Południowy, zbliżony do języków oguzyjskich. Niewiele mniej ma różnić się od tureckiego języka literackiego, niż niektóre dialekty tego języka. Ze względu na zaszłości historyczne, osobliwością tego dialektu są liczne zapożyczenia greckie i włoskie;
- Stepowy, zbliżony do języka kipczackiego. Posługuje się nim większość Tatarów Turcji oraz Rumunii i Bułgarii;
- Średni, inaczej górski, najbardziej rozpowszechniony dialekt, pośredni między dwoma poprzednimi i z obu czerpiący. Jest podstawą współczesnej literackiej odmiany języka krymskotatarskiego.
[edytuj] Historia
Trzy dość odległe od siebie dialekty języka krymskotatarskiego ukształtowały się na skutek złożonej historii regionu i samych Tatarów Krymskich.
Współczesny rozdział dziejów języka otwiera działalność İsmaila Gaspıralı, który podjął się trudu dźwignięcia języka krymskotatarskiego z upadku wywołanego włączeniem Krymu w skład Imperium Rosyjskiego i który zapoczątkował odrodzenie tego języka i stworzył jego literacki wariant, bazujący, w odróżnieniu od dzisiejszego, na dialekcie południowym.
W 1928 zebrana na Krymie konferencja lingwistyczna uchwaliła powołanie nowego języka literackiego, opartego na dialekcie średnim, który jako wariant niejako kompromisowy dla dwóch pozostałych, jest dla wszystkich równo zrozumiały, a przy tym - najczęściej używany.
[edytuj] Alfabety
Właśnie do tegoż 1928 roku język krymskotatarski zapisywano alfabetem arabskim, następnie do 1939 roku – łacińskim, a od 1939 roku – cyrylicą. Od lat 90. XX wieku następuje przechodzenie na alfabet łaciński. Nie jest to jednak przywrócenie starego alfabetu, ale zapożyczenie i modyfikacja alfabetu języka tureckiego. Obecnie równolegle używa się zarówno alfabetu łacińskiego, jak i cyrylicy. Interesujący jest fakt, że cyrylica przeważa w wydawnictwach książkowych, a alfabet łaciński – w Internecie. Alfabet łaciński jest również używany urzędowo do zapisu języka krymskotatarskiego na terytorium Ukrainy.
Łaciński alfabet języka krymskotatarskiego:
| A a | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f | G g |
| Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö | P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |
- с - dż
- ç - cz
- ğ - h dźwięczne
- h - ch
- ı - y
- j - ż
- ñ - jak ng angielskie w slowie sing
- ö - składamy wargi jak do głoski o i wymawiamy e (niemieckie ö).
- q - podobne do k
- ş - sz
- ü składamy wargi jak do głoski u i wymawiamy i (niemieckie ü).
- y - j
- â - lâ - la, kâ — kia.
| Międzynarodowy alfabet fonetyczny | ||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| а | b | c | ç | d | e | f | g | ğ | h | ı | i | j | k | l | m | n | ñ | o | ö | p | q | r | s | ş | t | u | ü | v | y | z |
| [a] | [b] | [ʤ] | [ʧ] | [d] | [e] | [f] | [g] | [ɣ] | [x] | [ɯ] | [i], [ɪ] | [ʒ] | [k] | [l] | [m] | [n] | [ŋ] | [o] | [ø] | [p] | [q] | [r] | [s] | [ʃ] | [t] | [u] | [y] | [v], [w] | [j] | [z] |
Cyrylica języka krymskotatarskiego:
| А а | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Д д | Е е | Ё ё |
| Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Л л | М м |
| Н н | Нъ нъ | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у |
| Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Дж дж | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |
| Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
[edytuj] Bibliografia
- Henryk Jankowski, Gramatyka języka krymskotatarskiego, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1992.
- Henryk Jankowski, Język krymskotatarski, Dialog, Warszawa 2010.
[edytuj] Zobacz też
- Krymskotatarska Wikipedia, ambasada angielska oraz rosyjska tej wersji językowej.
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Słownik rosyjsko-krymskotatarski i krymskotatarsko-rosyjski
- Korpus lingwistyczny języka krymskotatarskiego
|
|||||||||||
